Hava civa (Alkanna tinctoria), mavi-mor çiçekleri ve kırmızı pigment içeren köküyle tanınan çok yıllık bir bitkidir. Kökü geçmişte özellikle renklendirme amacıyla kullanılmıştır. Günümüzde farklı ürünlerin içeriğinde hammadde olarak yer alabilir. Kullanım biçimi için ürün etiketi ve ambalaj üzerindeki bilgiler dikkate alınmalıdır. Bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır.
Hava civa, bilimsel adı Alkanna tinctoria olan, Boraginaceae yani hodangiller familyasına ait çok yıllık otsu bir bitkidir. Havaciva şeklinde bitişik yazımına da rastlanır. Bazı yörelerde eğlik kökü, tüylü boya veya kızılencik gibi farklı adlarla anılabilir.
Gövde ve yaprakların üzerindeki ince tüyler bitkinin ayırt edici özellikleri arasındadır. Çiçekleri mavi-mor tonlarda açarken kök kısmında kırmızı ve koyu mor renkler görülür.
Özellik | Bilgi |
Bilimsel adı | Alkanna tinctoria |
Familyası | Boraginaceae |
Bitki yapısı | Çok yıllık otsu bitki |
Çiçek rengi | Genellikle mavi-mor |
En çok kullanılan bölümü | Kökü |
Doğal pigment | Alkannin |
Tarihsel kullanım alanlarından biri | Renklendirme |
Hava civa kökü, alkannin adı verilen doğal pigmentler nedeniyle kırmızı ve mor tonlara sahiptir. Alkannin yağlı ortamlarda çözünürken suda çözünürlüğü oldukça düşüktür.
Kökten elde edilen rengin tonu ortamın pH değerine göre değişebilir. Asidik ortamlarda daha kırmızı, alkali ortamlarda ise mora ve maviye yaklaşan tonlar görülebilir. Bu renk özelliği, kökün geçmişte farklı yüzeyleri ve malzemeleri renklendirmek için kullanılmasında etkili olmuştur.
Kökün nasıl kullanılacağı, ürünün kurutulmuş halde mi yoksa farklı bir formülasyon içinde mi sunulduğuna göre değişir. Hazır bir ürün söz konusuysa ambalajdaki kullanım bilgilerine göre hareket edilmelidir.
Ürün formu | Kullanım bilgisi |
Kurutulmuş kök | Tarihsel olarak renklendirme uygulamalarında kullanılmıştır |
Yağ bazlı ürün | Ambalaj üzerindeki kullanım bilgileri izlenmelidir |
Kozmetik ürün | Ürünün kendi kullanım talimatına göre kullanılmalıdır |
Tarihsel kaynaklarda kökün farklı amaçlarla kullanıldığı görülür. Günümüzde ise aynı bitki farklı ürün formlarında yer alabildiği için kullanım şekli ürüne göre değişebilir.
Mavi veya mor çiçekli her bitki hava civa değildir. Boraginaceae familyasında benzer görünüme sahip farklı türler bulunduğu için tek bir özelliğe bakarak tanımlama yapmak doğru olmaz.
Canlı bitkide tüylü gövde ve yapraklar ile mavi-mor çiçekler birlikte görülür. Kurutulmuş kökte ise türü yalnızca rengine bakarak ayırt etmek çok daha zordur. Bu nedenle doğadan toplanan bir bitkiyi yalnızca görünüşüne göre teşhis etmek yerine güvenilir bir kaynaktan temin etmek gerekir.
Hava civa kökü aktarlarda ve bitkisel ürün satışı yapan mağazalarda bulunabilir. Satın alırken yalnızca kökün rengine değil, ürünün genel durumuna ve ambalaj bilgilerine de bakmak gerekir.
Koyu renk tek başına kalite göstergesi değildir. Kökün kuru ve temiz görünmesi, yabancı madde içermemesi ve saklama bilgilerinin ambalaj üzerinde yer alması seçim sırasında dikkate alınabilecek temel noktalardır.
Hayır. İsimleri benzer olsa da hava civa Alkanna tinctoria, havlıcan ise Alpinia cinsine ait farklı bir bitkidir. Görünümleri, botanik familyaları ve kullanılan bölümleri birbirinden farklıdır.
Hayır. Kına Lawsonia inermis bitkisinden elde edilir, hava civa ise Alkanna tinctoria türüdür. İkisinin de geçmişte renklendirme amacıyla kullanılmış olması zaman zaman karıştırılmalarına yol açabilir.
Kökteki yoğun pigmentler kumaş ve gözenekli yüzeylerde iz bırakabilir. Evde işlem yapılırken eldiven kullanmak ve kolay temizlenebilen bir yüzey seçmek bu riski azaltabilir.
Her iki form da tercih edilebilir. Burada önemli olan kökün kuru, temiz ve yabancı maddeden arınmış görünmesidir. Parçalanmış veya öğütülmüş ürünlerde içerik ve kaynak bilgisinin açık olması da önem taşır.
Kurutulmuş kök öğütülebilir, fakat yoğun pigment nedeniyle kullanılan ekipmanda renk kalabilir. Renklendirme için kullanılacak ekipmanı ayrı tutmak bu açıdan daha pratik olur.
